Händel, barok en circus als overdonderend spektakel

Het bruisende The Opera Circus van Opera2Day is een hommage aan de grootmeester van de dramatische muziek Georg Friedrich Händel en het spektakeltheater van zijn tijd. Met niet eerder vertoond kunst- en vliegwerk en bliksemsnelle decor- en kostuumwisselingen werden de bezoekers destijds compleet uit hun theaterstoelen geblazen. Er gaan verhalen dat Londenaren op anderhalve kilometer afstand de kanonschoten konden horen als er een stuk van Händel werd opgevoerd. Gebruikmakend van deze oude theatertechnieken en hedendaags circus creëert Serge van Veggel een geheel nieuwe versie van barokopera. Voor de regie wordt hij terzijde gestaan door de Ierse circusregisseur en acrobaat Aedín Walsh, de muziek wordt gespeeld door de Nederlandse Bachvereniging. We spraken met Van Veggel.

Wat moeten we ons voorstellen bij het spektakeltheater uit Händels tijd?
“In Händels tijd wilde men vooral één ding: het publiek verrassen, overdonderen en in extase brengen. Barokopera was bij uitstek het genre van de virtuositeit: niet alleen in de muziek, maar ook in wat er op het toneel gebeurde. In die opera’s lieten de zangers eigenlijk alle soorten emoties horen: van furieus tot diep melancholisch. In de furieuze delen barst het bijvoorbeeld van de coloraturen: razendsnelle muzikale versieringen, waardoor de zangers konden schitteren. Maar ook op het toneel moest alles imponeren. De makers probeerden het publiek te betoveren met flitsende decor- en kostuumwisselingen: binnen een paar seconden transformeerde een paleis in een bos, of een bos in een zee. Er zijn tekeningen uit die tijd, van godinnen die door de lucht zweven in koetsen die door draken worden voortgetrokken.
Ongelooflijk knap gemaakt, allemaal met touwen, katrollen en puur vakmanschap. De kranten schreven dat men anderhalve kilometer verderop de kanonschoten kon horen die in zijn opera’s werden ingezet. Zulke spectaculaire geluidseffecten waren destijds totaal nieuw. De typisch Nederlandse uitdrukking ‘kunst- en vliegwerk’ stamt niet voor niets uit het theater van toen.”

Was Händel een alleskunner?
“Händel schreef muziek die tijdloze emoties ademt, muziek die ons daardoor vandaag de dag nog steeds weet te raken. Hij was populair, vernieuwend en buitengewoon expressief. Maar hij en zijn medemakers waren ook meesters van de toneelmagie. Theaters bouwden speciaal voor zijn stukken nieuwe effecten en compleet nieuwe machines.”

Kunnen we zulk spektakel van The Opera Circus verwachten?
“Absoluut, maar dan met onze eigen handtekening: we heten niet voor niets Opera2Day. We vinden dingen voor onze eigen tijd opnieuw uit. Voor dit project hebben we zeer uitgebreid onderzoek gedaan: naar barokke theatertechnieken, naar Händels muziek, naar het genre opera seria – hoe zitten die verhalen in elkaar? – en zelfs naar barokacteren, met hulp van Jed Wentz. We hebben de regels van toen echt doorgrond. Daarna hebben we de barokopera volledig uit elkaar gehaald en op een andere manier weer in elkaar gezet. Het resultaat is een moderne reconstructie, een heel nieuw genre eigenlijk. We maken een stuk van negentig minuten en niet, zoals vroeger, vier uur. Met honderd procent vocale en instrumentale muziek van Händel, afkomstig uit veel verschillende stukken, maken we een heel nieuwe vertelling. Daarbij zijn de teksten licht aangepast en wordt het verhaal vaak visueel in plaats van met tekst verteld.”

Hoe ziet dat verhaal eruit?
“De opening van de voorstelling is heel fysiek. Je ziet een ineengestorte barokke wereld, waarin twee goden zijn verwikkeld in een eindeloze, bijna apocalyptische strijd. Dan verschijnt er een moderne circusgroep waardoor de hele dynamiek verandert. Langzaam wordt de verloren gewaande barokke wereld opnieuw opgebouwd. Je krijgt daardoor in deze barokopera weer een barokopera-in-het-klein op het toneel. Een mooi Droste-effect.”

Die strijd tussen de goden, mogen we dat als metafoor zien?
“Ja. In eerdere projecten werkten we al met thema’s als polarisatie, verdeeldheid en maatschappelijk conflict, burgeroorlog zelfs, zoals bijvoorbeeld in La Révolution de Carmen en J.S. Bach – De Apocalyps. Daarin liep het allemaal slecht af. Nu hebben we eindelijk een verhaal waarin het misschien – heel misschien – wél goedkomt. Maar meer verklap ik niet. Maar je voelt wel aan waar het naartoe gaat.”

Hoe ontstond het idee om circus toe te voegen?
“Dat kwam eigenlijk vanzelf. Dat barokke kunst- en vliegwerk van toen was toch het voorland van het moderne circus. We wilden altijd al iets met circus doen, maar hier viel het ineens ideaal samen: fysiek spektakel als verlengstuk van emotie. De openingsscène is een heftig gevecht; dat vraagt om circus.”

Hoe kwam de samenwerking met circusregisseur Aedín Walsh tot stand?
“We hebben in eerste instantie breed gezocht: wie past hier het beste bij? Ik had al eens een voorstelling van Aedín gezien en met haar klikte het meteen. Dat is heel belangrijk, de samenwerking moet perfect zijn, want we brengen twee werelden samen. Ik had al een scenario en libretto en van daaruit hebben we samen gekeken hoe circus daarin een dramaturgische rol kan spelen. Aedín heeft ook de audities van de circusartiesten geleid: twee dagen lang zat ze in eensporthal om veertig van hen uit heel Europa te bekijken. Uiteindelijk kwamen we tot een groep van vijf circusartiesten en drie zangers, waarvan één ook deel uitmaakt van de circusgroep op het toneel. Met die groep, plus de understudies, maken we het hele stuk.”

Je werkt opnieuw met de Nederlandse Bachvereniging. Waarom is die samenwerking zo goed?
“Omdat ze ongelooflijk goed zijn. Het is niet zomaar een orkest, het zijn topmusici, allemaal specialisten in de historische
uitvoeringspraktijk. Ze zijn één met hun instrument, maar ook als ensemble uitzonderlijk. Als je Händel of barok wilt opvoeren, dan wil je dat met déze mensen doen.”

Hoe ben je eigenlijk zelf met opera in aanraking gekomen?
“Toen ik een jaar of vijftien was ontdekte ik het schooltoneel, een plek met een vrijheid die ik nergens anders op school vond. Dat smaakte naar meer. Vanaf dat moment zat ik een à twee keer per week in de schouwburg in Den Bosch, waar ik vandaan kom. Op een avond bezocht ik een opera, zodat ik dat af kon strepen op mijn dat-moet-je-een-keer-gedaan-hebben lijstje. Maar vanaf de eerste vioolklanken van La Traviata, met dat warme liveorkest, was ik verkocht. Visueel én muzikaal: alles prikkelde. Ik was intussen Nederlands gaan studeren en vervolgens aan de organisatiekant van de cultuur gaan werken, tot ik me realiseerde: ik wil ook muziektheater gaan maken. In 2007 maakten Hernán Schvartzman en ik The Fairy Queen, wat leidde tot de oprichting van Opera2Day. En nog steeds worden we het gelukkigst als we bereiken wat mij toen in de
schouwburg overkwam: bezoekers raken en meenemen in een genre dat ze nog niet kennen. Af en toe hoor ik van jonge makers dat ze die eerste vonk bij een van onze producties hebben gevoeld; het grootste compliment dat je kunt krijgen.”

Tot slot: wat moeten mensen echt weten over deze voorstelling?
“Ik denk dat het belangrijk is dat je weet dat The Opera Circus geen verzameling aria’s is met wat circusacts ter illustratie. Alles wat er op het toneel gebeurt, staat in dienst van de vertelling. Circus is in onze productie geen virtuositeit-om-de-virtuositeit, maar een dramatische motor. Alles wat je ziet – zang, acrobatiek, decor, muziek – draagt het verhaal. Voor operaliefhebbers: het is een echte opera. Voor circusliefhebbers: het circus is volwaardig ingezet, niet als act, maar als taal. En voor iedereen: dit is iets dat je waarschijnlijk nog nooit hebt gezien.”