Drie theatermakers van Molukse afkomst – Joenoes Polnaija, Tara Hetharia en Jefta Tanate – duiken in hun familiegeschiedenissen en tonen 75 jaar Molukse veerkracht in Nederland. Wat betekent het om in Nederland Moluks te zijn? Bij de familie van Joenoes stonden altijd de koffers klaar voor de terugkeer. Tara kreeg weinig verhalen mee, maar ontdekte dat ze meer verbonden is met haar Molukse roots dan ze zelf vermoedde. Jefta staat met één been in de Nederlandse en met één been in de Molukse gemeenschap. In een voorstelling vol muziek, rituelen en beweging onderzoeken ze liefdevol, nieuwsgierig en kritisch het verleden om de blik bewust op de toekomst te richten. SPOT Magazine sprak met Jefta Tanate.
De titel Kelapa Muda betekent ‘jonge kokosnoot’. Kun je daar iets over vertellen?
“Kelapa Muda is Maleis voor jonge kokosnoot. Voor ons staat die symbool voor de Molukse gemeenschap in Nederland. De kokosnoot heeft een harde bast, net als onze hechte gemeenschap, die soms wat ontoegankelijk kan overkomen. Maar vanbinnen zit iets waardevols en voedzaams. Die rijkdom willen we graag met de buitenwereld delen. Ook de manier waarop een kokosnoot zich verspreidt, vinden we symbolisch. Een kokosnoot valt op het strand, wordt meegenomen door de zee en spoelt uiteindelijk aan op een ander eiland. Daar schiet hij opnieuw wortel, vaak op zanderige grond waar weinig anders kan groeien. Dat doet denken aan hoe de Molukkers hier in Nederland wortel hebben geschoten. Maar het verhaal van de kokosnoot gaat eigenlijk verder dan alleen de Molukse gemeenschap. Het zegt ook iets over hoe mensen zich over de wereld bewegen en op nieuwe plekken een bestaan opbouwen.”
Jij hebt zowel Nederlandse als Molukse wortels. Hoe is het om op te groeien tussen twee werelden?
“Mijn moeder is echt een Zeeuwse. Zowel bij mijn Nederlandse als mijn Molukse familie heb ik altijd warmte ervaren. Het voelt vertrouwd. Maar voor mijn moeder was het altijd vanzelfsprekend dat ze Nederlands was, terwijl mijn vader een Molukker in Nederland was. Dat zijn toch twee verschillende manieren om je ergens thuis te voelen. Mijn opa kwam in 1951 met de boot, de Castelbianco, naar Nederland. Mijn vader groeide op in Vossenbosch, een voormalig werkkamp uit de Tweede Wereldoorlog waar Molukse KNIL-militairen en hun gezinnen werden gehuisvest. Dat was het begin van zijn leven hier in Nederland. Een heel andere start dan die van mij. Zelf ben ik gewoon in Nederland opgegroeid. Pas later, toen ik oude familiefoto’s ging bekijken, viel me iets op. Op de foto’s van mijn Nederlandse familie zag je tussen al die witte gezichten de twee bruine hoofdjes van mij en mijn broertje. Dat vond ik ergens wel grappig, maar het zette me ook aan het denken. Hoe zit dat eigenlijk? En wat vind ik daarvan? Dankzij mijn beide ouders heb ik hier wortel kunnen schieten en heb ik ook echt het gevoel dat ik hier hoor. Mijn vader heeft hard gewerkt om hier een eigen leven en een gezin op te bouwen. Daarvoor heeft hij ook dingen moeten opgeven en lastige keuzes moeten maken. Zo is hij bijvoorbeeld al vroeg uit de Molukse wijk vertrokken. Dat werd destijds niet altijd gewaardeerd. Maar zijn keuze heeft er wel voor gezorgd dat ik een veel betere start had dan hijzelf heeft gehad. Toch heb ik altijd het gevoel gehad tussen twee werelden te leven. Tegenwoordig hebben ze daar een term voor: codeswitching, het schakelen tussen verschillende culturele werelden. Hoe gedraag je je onder Nederlanders en hoe ben je onder Molukkers? Lange tijd heb ik dat onderscheid heel sterk ervaren en daarin voelde ik me soms onbegrepen.”
Je vertelde dat je vader al vroeg uit de Molukse wijk vertrok. Wat betekende dat voor jullie?
“Ja, even voor de context. Na de periode in de opvangkampen zijn er in Nederland 65 Molukse wijken ontstaan, waar vrijwel alleen Molukkers woonden. Mijn vader was een van de eersten die besloot de wijk te verlaten om ergens anders een bestaan op te bouwen. Daarvoor heeft hij ook veel van de Molukse cultuur moeten loslaten en heb ik van die kant van mijn familie misschien ook minder meegekregen. Er is daardoor toch een soort gat ontstaan. Daarnaast speelt het trauma van de Molukse geschiedenis een rol. Over veel dingen werd vroeger niet gesproken. Een groot deel van die geschiedenis is in Nederland lange tijd ontkend, maar ook binnen onze eigen gemeenschap werden bepaalde verhalen niet verteld. Mijn vader is met die geschiedenis opgegroeid, terwijl wij, de derde generatie, er op een andere manier mee te maken hebben. Ik denk dat wij meer ruimte hebben om vragen te stellen en dingen bespreekbaar te maken die vroeger misschien werden verdrongen.”
Jullie zijn alle drie van de derde generatie. Hebben jullie tijdens het maken van de voorstelling ook ontdekt hoezeer jullie familiegeschiedenissen van elkaar verschillen?
“Ja, absoluut. Dat is ook een van de uitgangspunten van de voorstelling. Onze verhalen zijn behoorlijk verschillend. Joenoes is opgegroeid in een Molukse wijk, met de sterke onderlinge verbondenheid en alle geschreven en ongeschreven regels die daarbij horen. Hij wist eigenlijk niet beter. Pas later is hij gaan onderzoeken wat dat allemaal precies inhoudt. Welke gewoontes en ideeën worden in stand gehouden? Welke verhalen heeft hij meegekregen? En wat betekent het eigenlijk om Molukker te zijn? Ik heb zelf de warmte van beide kanten ervaren, zowel de Molukse als de Nederlandse. Daardoor heb ik ook met wat meer afstand naar dingen kunnen kijken. Soms denken Joenoes en ik verschillend over bepaalde zaken, maar we vullen elkaar ook aan. Zo leggen we samen allerlei puzzelstukjes. En dan heb je Tara. Binnen haar familie is ooit de keuze gemaakt om de Molukse afkomst te ontkennen. Ik kan natuurlijk niet voor haar spreken, maar vanuit mijn perspectief heeft dat veel te maken met het koloniale verleden en het ontkennen van de geschiedenis. Soms kiezen mensen die zelf deel uitmaken van die geschiedenis ervoor om een deel van hun afkomst en identiteit te ontkennen, misschien omdat dat op dat moment makkelijker is. Ook dat laat zien hoe verschillend onze familieverhalen zijn.”
Andersom, is er ook iets waarvan jij dacht dat het heel persoonlijk of typisch voor jouw familie was, maar dat Joenoes en Tara meteen herkenden?
(Lachend) “Dat gebeurt eigenlijk constant! Wat ik heel mooi vind, is dat we alle drie op dezelfde manier met onze vragen omgaan. We zijn ontzettend nieuwsgierig naar onze plek binnen de Molukse gemeenschap. We praten veel over wat er vanaf 1951 is gebeurd, toen duizenden Molukkers naar Nederland kwamen. Daar zit veel trauma en er zijn nog ontzettend veel vragen die het verdienen om onderzocht te worden. Maar we willen ook verder terugkijken. Wie waren de Molukkers voordat ze naar Nederland kwamen? Anders verbinden we onze identiteit wel heel sterk aan dat trauma. Ik denk dat we vooral op zoek zijn naar een breder beeld van wie we zijn. Daarbij kijken we niet alleen naar het verleden, maar ook naar de toekomst. Waar willen we als gemeenschap naartoe? Wat hebben we daarvoor nodig? En dan gaat het ook om de diversiteit binnen onze eigen gemeenschap. Want Moluks zijn is niet één ding.”
Wat bedoel je met die laatste opmerking?
“De overgrote meerderheid van de Molukkers in Nederland komt oorspronkelijk uit de Centraal-Molukken, Ambon en de omliggende eilanden. Mijn roots liggen echter veel zuidelijker, op Nila, een van de TNS-eilanden. We zijn allemaal Moluks en dat schept een bepaalde eenheid, maar tegelijkertijd zijn er ook verschillen. Niet dat ik dat onderscheid per se wil benadrukken. Ik zie verschillen juist als een verrijking.”
Als jullie in je eigen familiegeschiedenis duiken, ontdek je dan ook dingen die je nog niet wist?
“Absoluut, steeds meer zelfs. Bijvoorbeeld de verhalen over onze oorsprong. Toen ik voor het eerst naar Nila ging, begreep ik ineens heel veel dingen. Het voelde alsof ik thuiskwam. Heel gek eigenlijk, want ik was er nog nooit geweest.”
Wat is dat dan voor gevoel?
“Ik ging op bezoek bij een tante, de vrouw van een broer van mijn vader. Mijn vader en zijn broer zijn apart van elkaar opgegroeid, de een op de Molukken en de ander hier in Nederland. Ze hebben elkaar in hun hele leven maar twee keer gezien. Zijn broer was inmiddels overleden, maar zijn vrouw leefde nog. Toen ik bij haar kwam, pakte ze me vast. Ik heb nog nooit iemand zo vertrouwd in de ogen gekeken. Alsof we meteen wisten: dit is familie. We zeiden helemaal niets, we keken elkaar alleen maar aan. Allebei vol emoties. Dat voelde voor mij als thuiskomen.”
Wanneer wordt een heel persoonlijk familieverhaal interessant voor iemand die een andere achtergrond heeft, bijvoorbeeld iemand die niet Moluks is?
“De Molukse choreograaf en theatermaker Cheroney Pelupessy zei daar laatst iets moois over. Als je werk ziet dat vanuit een bepaalde achtergrond wordt gemaakt en je begrijpt het niet, dan zegt dat niet zozeer iets over het werk, maar vooral over je westerse referentiekader. De nieuwsgierigheid moet dus ook van de toeschouwer komen. Natuurlijk doen we ons best om dingen duidelijk te maken, maar we zijn geen docenten. We willen niet zozeer kennis overdragen, maar mensen vooral op gevoelsniveau raken. Anders kun je beter naar een lezing gaan over het kolonialisme en de geschiedenis van de Molukken. Tegelijkertijd beseffen we heel goed dat er behoorlijk wat op het publiek afkomt. Daar houden we rekening mee. We hebben er bewust voor gekozen om met een heel divers team te werken. Regieassistent Sarah Sahertian en muzikant Joris Titawano hebben net als wij Molukse roots. Regisseur Olivier Diepenhorst is geboren in Utrecht, Maarten van Hinte is een Nederlands-Surinaamse acteur, regisseur en schrijver, en decorontwerper Wael Qadriyeh komt oorspronkelijk uit Syrië. Ze hebben allemaal een andere achtergrond, maar voelen zich stuk voor stuk betrokken bij de thema’s van de voorstelling. Juist die verschillende perspectieven zijn heel waardevol. Het houdt ons scherp: is alles wat we vertellen ook voor hen te begrijpen? Daarnaast hebben we voorafgaand aan het maakproces een panel samengesteld met mensen uit de Molukse gemeenschap. We vinden het belangrijk dat de voorstelling ook door hen wordt gedragen. Zo proberen we zowel het Molukse als het niet-Molukse perspectief mee te nemen.”
Je had het net over begrijpen op gevoelsniveau. Kun je met muziek, dans en rituelen iets vertellen wat met woorden niet lukt?
“Absoluut. Ik kom zelf oorspronkelijk uit de danswereld en ben ook echt vanuit die achtergrond gevraagd om juist datgene wat je niet met woorden kunt zeggen op gevoelsniveau over te brengen. Tekst spreekt je meer op een cognitief niveau aan. Je probeert te begrijpen wat er wordt verteld. Beweging werkt anders. Niet beter of slechter, maar op een ander niveau. Het kan iets bij je losmaken wat je niet per se in woorden kunt vatten. Overigens heb ik in deze voorstelling ook tekst en dat was voor mij als danser best een grote uitdaging.”
Jullie zijn op dit moment bezig met de try-outs en op 17 oktober is de première. Heb je al reacties van bezoekers gehoord? Wat hoop je dat de voorstelling bij hen losmaakt?
“Het is heel mooi om te zien hoe aandachtig mensen kijken. Ze zitten er echt helemaal in. Dat is af en toe ook een beetje eng, haha. Ik ben vanuit mijn achtergrond als danser een andere spanning gewend. Er hangt nu een ander soort aandacht in de zaal. Het is natuurlijk ook veel informatie. Dat bezoekers bereid zijn om daar echt hun aandacht aan te geven, zegt iets positiefs over de voorstelling. Als wij na afloop met z’n drieën de foyer binnenlopen, horen we eigenlijk alleen maar lof. Mensen zeggen dat ze het fijn vinden dat we dit doen. Maar het schuurt soms ook, want we hebben het niet altijd over leuke dingen. We kijken kritisch naar het koloniale verleden, maar ook naar onze eigen gemeenschap. Wat ik vooral hoop, is dat de voorstelling vragen oproept en een vertrekpunt kan zijn om met elkaar in gesprek te gaan. En ja, dat mag af en toe best schuren.”
interview: Rob Kastelijn | foto’s Sanne Peper
