Hoe verhalen je oren openen voor muziek

Zes bewoners van een flat, zes hedendaagse componisten en de Zonnekwartetten, zes strijkkwartetten die Joseph Haydn ruim 250 jaar geleden schreef. In Een Flat met Duizend Ramen komen die werelden samen in zes korte muzikale vertellingen. Componist Primo Ish-Hurwitz bedacht het concept, Joke van Leeuwen schreef de teksten, steractrice Ariane Schluter kruipt in de huid van alle zes de personages, de muziek wordt gespeeld door het Chaos String Quartet. Op zaterdag 24 oktober zijn in De Oosterpoort drie delen van deze fascinerende serie te zien. Hoe maak je van Haydn muziektheater?

Hoe zijn jullie vervolgens met die kwartetten aan de slag gegaan?

Primo: “Ik wilde niet simpelweg zes componisten vragen om een nieuw stuk te schrijven dat geïnspireerd was op Haydn. Het leek me veel spannender als ze echt met zijn muziek aan de slag zouden gaan: het bestaande materiaal aanraken, uit elkaar halen en naar hun hand zetten. Samen met Joke en regisseur Jos van Kan ben ik gaan kijken naar wat iedere componist interessant vond aan de kwartetten en wat ze ermee zouden willen doen.”

Van Leeuwen: “Gaandeweg ontstond het idee dat ik zes monologen zou schrijven, over zes flatbewoners die ieder op een andere manier iets met de muziek van Haydn te maken hebben. Voor ik ging schrijven, heb ik met alle zes de componisten gesproken. Ik wilde weten wat voor muziek ze maken, wat hen aansprak in Haydn en wat ze ermee wilden doen. Vanuit die gesprekken zijn uiteindelijk zes heel verschillende monologen ontstaan.”

Hoe ontstaan zulke personages en verhalen bij jou? Begin je bij de muziek of juist bij een beeld of een situatie?

Joke: “Dat gaat heel associatief. Ik heb gezocht naar verschillende sferen en soms komt daar ook iets in terecht wat ik zelf heb meegemaakt. Een van de verhalen gaat bijvoorbeeld over een vrouw die een auto-ongeluk krijgt. Dat verhaal gaat niet over mij, maar ik heb zelf wel ooit een auto-ongeluk gehad. Dat was nog in de tijd van de cassettebandjes en ik weet nog dat ik op dat moment muziek aan had staan. Zo’n herinnering kan het begin zijn van een verhaal, maar daarna neemt de verbeelding het over. Ik heb bijvoorbeeld ook nog nooit een violist in mijn kast gevonden. Juist die verbeelding is heel belangrijk.”

Bij het verhaal over het auto-ongeluk schreef Ish-Hurwitz zelf de muziek. Daarbij gebruikte hij Haydn om een onderscheid te maken tussen de werkelijkheid en de beleving van het personage. Primo: “De oorspronkelijke muziek van Haydn staat voor de objectieve buitenwereld. Tijdens het ongeluk klinkt Haydn op de autoradio: het personage hangt ondersteboven in de auto, terwijl die vrolijke muziek gewoon doorspeelt. Later, als ze in het ziekenhuis ligt, blijft die muziek door haar hoofd malen. De muziek die ik zelf heb toegevoegd en de manier waarop ik Haydn vervorm, verbeelden haar subjectieve binnenwereld. Zo heeft Haydn echt een inhoudelijke reden om in het verhaal te zitten. Dat geldt voor alle zes de delen. Bij de ene componist raken Haydn en de nieuwe muziek helemaal met elkaar verweven, bij de andere staan ze meer in afzonderlijke blokken naast elkaar.”

Ook tijdens het schrijven van de verhalen was Haydn steeds aanwezig, al liet Van Leeuwen zich  minstens zo sterk leiden door de ideeën van de zes componisten. Joke: “Ik heb de kwartetten natuurlijk beluisterd en gekeken naar de sfeer van de muziek. Maar Haydn was niet mijn enige uitgangspunt. De ideeën van de componisten waren minstens zo belangrijk. Als iemand zei: ‘Ik wil iets speels of onverwachts doen, of ik wil de muziek helemaal omdraaien’, dan hield ik dat tijdens het schrijven in mijn achterhoofd.”

Bij de keuze van die componisten zocht Ish-Hurwitz bewust naar makers die niet alleen hun eigen muzikale taal zouden meebrengen, maar ook echt met Haydns muziek aan de slag wilden gaan. Primo: “Vooral een zekere speelsheid vond ik belangrijk. Die zit ook heel sterk in Haydn: er zijn voortdurend onverwachte wendingen. Die speelsheid herken ik ook in het werk van Joke en was een belangrijke reden om haar te vragen. Daarnaast zocht ik componisten van wie ik dacht dat ze echt iets met het materiaal van Haydn konden. Hun muziek hoefde helemaal niet op die van hem te lijken. Ik was juist benieuwd wat er zou gebeuren als totaal verschillende hedendaagse componisten in zijn noten zouden duiken.”

Welke opdracht kregen ze mee?

Primo: “Die was bewust vrij. Er waren een paar kaders: iedere voorstelling moest bestaan uit Haydn, nieuwe muziek en de tekst van Joke, en die elementen moesten elkaar ergens raken. Maar verder wilde ik zo min mogelijk vastleggen. Te veel inkaderen is vooral een belemmering voor de artistieke vrijheid die een componist nodig heeft om echt iets goeds te maken. Anders prop ik ze in een mal beperkt door de grenzen van mijn eigen verbeelding. Nu heeft ieder deel zijn eigen vorm en sfeer, terwijl ze toch bij elkaar horen.”

Eén constante in al die verschillende werelden is actrice Ariane Schluter, die alle zes de flatbewoners speelt. Via regisseur Jos van Kan, met wie ze sinds de toneelschool regelmatig samenwerkte, raakte ze bij het project betrokken.

Ariane: “Ik was meteen enthousiast. Vooral die samensmelting van muziek en tekst sprak me aan. En ik verheugde me erop weer met Jos te werken, hij is een begenadigd regisseur. Bovendien was ik al een groot bewonderaar van het werk van Joke. En dan het idee van zes totaal verschillende bewoners, allemaal gespeeld door één acteur: dat vond ik heel
spannend.”

Toen je de teksten van Joke voor het eerst las, zag je die personages toen meteen voor je? Of ontstonden ze pas tijdens de repetities?

Ariane: “Ik had eigenlijk meteen een beeld. In Groningen speel ik er drie. De eerste is een vrouw die net haar geliefde heeft verloren. Bij haar zag ik iemand voor me die wat warmbloediger is. De tweede is een jonge vrouw die net een nieuw appartement heeft betrokken. Haar zag ik juist als wat zakelijker. De muziek die ze hoort, spreekt haar in eerste instantie helemaal niet aan, maar langzaam gaat ze zich ervoor openstellen. En dan is er een oudere vrouw die een auto-ongeluk heeft gehad en een beetje in een tussenwereld verkeert. Haar gedachten gaan af en toe met haar op de loop. In haar zag ik iets heel teers en breekbaars. Die breekbaarheid deed me denken aan mijn eigen moeder op latere leeftijd– ze is 95 geworden. Niet omdat zij iets vergelijkbaars had meegemaakt, maar er zat iets in dat personage wat me aan haar deed denken. Zo roept iedere vrouw, ook door het verschil in leeftijd, een heel eigen beeld bij me op.”

Joke: “Het is prachtig om te zien hoe Ariane zich de tekst eigen maakt. Op papier zijn het woorden en ineens staat daar een personage. Tijdens het Oranjewoud Festival, waar alle zes delen werden gespeeld, merkte ik ook wat dat met het publiek deed. Er ontstond een bepaalde intensiteit. Dat was heel mooi om mee te maken.”

Ariane, waar begint zo’n personage voor jou? Bij de tekst, de stem, een manier van bewegen of ontstaat dat allemaal tegelijk?

Ariane: “Het ontstaat een beetje tegelijk, maar de tekst is voor mij echt het uitgangspunt. Die roept een wereld op. Neem de vrouw die haar partner heeft verloren, met muziek van Frieda Gustavs. In de tekst vertelt ze over het gesprek met de begrafenisondernemer en haar verwondering over hoe het leven gewoon doordendert, terwijl zij allerlei praktische keuzes moet maken. Toen kwam de muziek van Frieda erbij en die is op een heel bijzondere manier ontzettend emotionerend. Daardoor werd het personage voor mij nog rijker. Ik voelde veel sterker dat deze vrouw nog in die eerste shock van de rouw zit en eigenlijk nog niet helemaal beseft wat haar is overkomen. De tekst is dus het vertrekpunt, maar de muziek voegt daar een nieuwe laag aan toe.”

Normaal gesproken heb je andere acteurs als tegenspelers, nu sta je met het Chaos String Quartet op het podium. Hoe is dat samenspel?

Ariane: “Dat is anders, maar ontzettend leuk en inspirerend. De musici geven echt tegenspel met hun muziek. In een van de verhalen zit bijvoorbeeld een violiste opgesloten in een kast. Mijn personage zegt dan: ‘U moet hier weg. U hoort niet bij mijn aankoop.’ De eerste violiste antwoordt vervolgens met haar viool. We spelen die situatie echt een beetje met elkaar uit. Soms ligt heel precies vast wanneer ik iets moet zeggen, tot op de noot nauwkeurig. Op andere momenten is er meer vrijheid om op elkaar te reageren. Wat dat betreft is het net als spelen met een acteur: je luistert naar elkaar en reageert op wat er gebeurt.”

Primo: “Precies daarom wilde ik dit avontuur ook heel graag met het Chaos String Quartet aangaan. Ze spelen niet alleen ontzettend goed, maar zijn ook heel open-minded en avontuurlijk. Dat is bij dit project belangrijk, want we gaan behoorlijk vrij om met Haydn, toch een van de heilige huisjes van het strijkkwartetrepertoire. Voor hen voelt dat niet als vloeken in de kerk, maar juist als een avontuur. Bovendien zijn ze heel goed in het spelen van nieuwe muziek.”

Moet ik de zes delen van Een Flat met Duizend Ramen zien als zes volledig losse verhalen of vormen ze samen toch één geheel?

Joke: “Het zijn heel verschillende verhalen en personages, met verschillende leeftijden en achtergronden, maar ik heb wel een rode draad aangebracht. In ieder verhaal duikt bijvoorbeeld even iemand uit een van de andere verhalen op, letterlijk of figuurlijk. Zo raken die werelden elkaar steeds even. En natuurlijk is Ariane degene die alles met elkaar verbindt, omdat zij al die verschillende personages speelt.”

Ariane: “Wat ik heel mooi vind aan dit project, is dat je via de bewoners naar Haydn en de nieuwe muziek luistert. Dat merk ik zelf ook op de vloer: door de personages ben ik anders naar die muziek gaan luisteren. Ik denk dat dat bij het publiek ook gebeurt. De verhalen openen als het ware je oren voor de muziek.”