Cabaretier en acteur Saman Amini over zijn nieuwe voorstelling

Cabaretier, acteur en columnist Saman Amini (1989) werd geboren in Iran en vluchtte op zijn elfde samen met zijn moeder en zusje naar Nederland. Zijn debuutvoorstelling Integratieplan #1, waarin hij vertelt over zijn eigen integratie-ervaringen, werd uitgeroepen tot een van de beste cabaretvoorstellingen van 2022. Daarna maakte hij het persoonlijke Onaantastbaar, over zijn jeugd in Iran en de relatie met zijn ouders. Inmiddels is hij terug in de theaters met Integratieplan #2: Alles is Perspectief, waarin hij opnieuw in de integratieproblematiek van Nederland duikt, maar nu een stuk politieker.

Je speelt de voorstelling nu twee maanden. Wat is de meest bijzondere reactie die je hebt gekregen?

“De mooiste reactie kwam van een extreemrechtse jongen die ik had uitgenodigd. Hij stuurde me na afloop een recensie, waarin hij schreef dat hij echt anders naar de wereld is gaan kijken en een Syrische vluchteling heeft aangenomen bij zijn bedrijf. Ik had hem leren kennen na een radio-interview, waarin ik had gezegd dat we misschien moeten overwegen om niet alle rechtse stemmers weg te zetten als nazi’s, maar de dialoog moeten aangaan en proberen te begrijpen dat er pijn onder zit. Hij reageerde toen op Instagram met iets als: ‘Best ironisch dat deze asielzoeker meer empathie met mij heeft dan de linkse elite.’ Ik heb hem een bericht gestuurd en gevraagd of hij misschien met mij wilde bellen, om te vertellen waar hij mee zat. Vervolgens hebben we een uur gebeld. Sindsdien zijn we een soort vrienden, we hebben een heel mooi contact. We bekommeren ons over hetzelfde: ons Nederland.”

Maar intussen stemt hij wel extreem rechts.

“Ja. Maar weet je, we kunnen mensen eigenlijk niet kwalijk nemen op wie ze stemmen. Die verantwoordelijkheid ligt bij de politici, die misbruik maken van het gevoel van mensen. Zoals FVD bijvoorbeeld, die hun hele programma gebouwd hebben op het terugsturen van migranten. Maar dat is natuurlijk helemaal niet mogelijk – elke econoom kan je dat vertellen – en dat weten ze best. Er is een filmpje op YouTube waarin een expert haarfijn uitlegt wat er zou gebeuren als alle migranten zouden stoppen met werken. Dat heeft catastrofale gevolgen, de economie zou totaal instorten. We hebben migranten nodig. En ik verwacht dat dat verhaal vroeg of laat verteld gaat worden.”

Je eerste integratieplan verscheen vier jaar geleden; Nederland is sindsdien behoorlijk veranderd. In hoeverre verschilt deze voorstelling van die vorige?

“Ten eerste ben ik intussen enorm gegroeid als cabaretier; hoe meer je op het podium staat, hoe meer je je performancespieren traint. Dit is mijn derde voorstelling, ik heb inmiddels veel meer grip op het vak. Maar wat je zegt, dat Nederland de laatste jaren erg veranderd is, dat ervaar ik eigenlijk niet zo. Je bedoelt dat het extremer is geworden en dat is ook wel waar, maar ik ben daar misschien wat minder door geschokt dan veel andere Nederlanders. Ik heb in azc’s gewoond; het extreemrechtse geweld was er twintig jaar geleden ook al. Ik denk dat veel migranten die in een azc in een dorp hebben gewoond, dat zullen herkennen. Ik heb mijn linkse vrienden er heel lang van moeten overtuigen dat Nederland toch echt een beetje anders was dan zij dachten.

Kijk, ik ben geen analist of econoom, ik ben maar gewoon een acteur die over de dingen nadenkt, maar ik denk dat het zo zit: linkse mensen, waar ik zelf ook tot toe behoor, lijden aan schuld en schaamte. Ze snappen dat ze onderdeel zijn van een systeem dat profiteert van het feit dat mensen aan de andere kant van het hek de prijs betalen. Ze weten dat er mensen kapot gaan zodat ze hun latte macchiato kunnen drinken op een terras in Antwerpen. Dus omdat ze daaraan lijden, hemelen ze migratie op en negeren ze de werkelijkheid: integratie is heel ingewikkeld. En dat niemand een azc in de buurt wil is heel logisch.

Maar vervolgens kan je ook niet de schuld bij de asielzoekers leggen. Ze hebben geen dagbesteding, ze hangen vijf jaar rond op zo’n locatie, zonder privacy. Natuurlijk ontstaan daar soms gekke ideeën. Links zegt: van de 400.000 migranten komt maar 3 procent in de criminaliteit. Maar ja, die 3 procent zou maar net je kaak hebben gebroken of je oma beroofd. Het is heel complex. Het zou goed zijn als er iemand zou opstaan die dat ziet en die het ware verhaal vertelt. In de huidige politiek ervaar ik veel te weinig emotionele intelligentie. We zouden misschien een soort moreel leider moeten hebben, die we met z’n allen kiezen en waar we allemaal voor gaan.”

Hoe lukt het jou om met zo’n zachte blik naar de polarisatie te kijken?

“Dat heb ik geleerd van een Groninger, een COA-medewerker, in een azc in Zwolle. Meneer Peter, noem ik hem in mijn show. Op een dag sloeg een gefrustreerde Syriër een raam kapot. Ik kwam net uit een land waar geweld met geweld wordt bestreden, dus ik dacht: uh-oh, nu gaat hij het krijgen. Maar toen kwam meneer Peter en die vroeg heel rustig aan hem: ‘Waarom ben jij boos?’ Hij haalde een kopje thee en de woeste Syriër kalmeerde. Ik had een gevecht verwacht, dus ik vond het ook een beetje een anticlimax, maar het was een magistraal moment. Later ga je zo’n gebeurtenis analyseren en denk je: ja, dát is beschaving. Rechts heeft van ‘theedrinkers’ en beetje een nare term gemaakt. Maar ik vind dat we die terug moeten claimen. Want er is niks krachtigers dan dat.”

Je wordt vaak een verbinder genoemd. Is dat wat anderen op je plakken of voel je dat ook zelf als verantwoordelijkheid?

“De woorden waar mensen mij mee beschrijven zijn het resultaat van wat ik doe. Het is niet andersom. Ik denk niet: ik ga nu even heel hard het publiek verbinden. Ik heb geprobeerd een toegankelijk voorstelling te maken die raakt, waarin ik mijn inzichten deel over wat er volgens mij aan de hand is in het land. Het gaat over je verplaatsen in de ander. Ik heb het eerder in mijn programma’s opgenomen voor naar Syrië reizende jongeren, dus zou het hypocriet zijn als ik het niet ook zou opnemen voor extreemrechtse jongeren. Ik heb met veel van hen gesproken en dan kom je erachter waar ze mee zitten. Wat hun angsten en zorgen zijn. En ook dat ze veel aannames hebben die niet kloppen. Socioloog Hein de Haas heeft daar een boek over geschreven: Hoe migratie echt werkt, waarin hij de 22 mythes van migratie behandelt, links en rechts. Dat is ook wat ik doe in mijn show: linkse en rechtse mythes ontrafelen. Maar dan op een grappige manier, want het is comedy, met een heel hoge grapdichtheid.”

En met muziek!

“Ja, er zitten vijf liedjes in de voorstelling die ik zelf heb geschreven. Ik word op het podium begeleid door muzikant Martin Verheesen, een van mijn beste vrienden. Hij heeft ook de score onder de scenes gemaakt.”

Nog even dit: je begint de voorstelling met de metafoor van de mieren: rode en zwarte mieren leven vreedzaam samen, totdat iemand aan het terrarium schudt; dan gaan ze vechten. Geeft de voorstelling antwoord op de vraag wie of wat in Nederland aan het terrarium schudt?

“Jazeker! En dat is misschien wel een heel verrassend antwoord. Maar daarvoor moet je dus naar de show komen kijken…”